Liệu căng thẳng có phải là nguyên nhân gây ra các vấn đề tiêu hóa?

Bạn đã bao giờ trải qua cảm giác lo lắng đến mức 'quặn thắt ruột gan' chưa? Có người hay tình huống nào từng khiến bạn áp lực đến mức buồn nôn theo nghĩa bóng không? Hay bạn đã từng cảm thấy “nôn nao, bồn chồn trong bụng” trước một sự kiện quan trọng? Chúng ta thường sử dụng các cách diễn đạt này bởi đường tiêu hóa vốn rất nhạy cảm với cảm xúc. Những trạng thái như tức giận, lo âu, buồn bã hay vui sướng tột độ đều có thể kích hoạt các triệu chứng ở đường ruột.

Não bộ có tác động trực tiếp đến dạ dày. Chỉ cần nghĩ đến việc ăn uống, dạ dày đã có thể bắt đầu tiết dịch vị ngay cả trước khi thức ăn được đưa vào cơ thể. Tuy nhiên, mối liên hệ này luôn diễn ra theo cả hai chiều; một đường ruột đang gặp vấn đề cũng có thể gửi tín hiệu ngược lên hệ thần kinh trung ương, trở thành tác nhân gây ra cảm giác lo âu, căng thẳng hoặc thậm chí là trầm cảm. Mối gắn kết giữa não bộ và hệ tiêu hóa chặt chẽ đến mức chúng nên được nhìn nhận như một thể thống nhất thay vì hai cơ quan riêng biệt.

Điều này đặc biệt đúng trong những trường hợp đường ruột gặp trục trặc nhưng không tìm thấy nguyên nhân rõ ràng về mặt thể chất hoặc nhiễm trùng. Đối với các rối loạn chức năng đường tiêu hóa, việc cố gắng điều trị một đường ruột đang bị ảnh hưởng mà không xem xét tác động của căng thẳng và cảm xúc cũng giống như cố gắng cải thiện hiệu suất làm việc kém của một nhân viên mà không quan tâm đến người quản lý và môi trường làm việc của họ.

Bộ não thứ hai

Để hiểu rõ tác động của căng thẳng đối với đường ruột, cần hiểu những điểm tương đồng và mối liên hệ giữa não bộ và hệ tiêu hóa. 

Đường ruột được kiểm soát bởi hệ thần kinh ruột (Enteric Nervous System – ENS), một hệ thống phức tạp gồm khoảng 100 triệu tế bào thần kinh chịu trách nhiệm điều phối mọi hoạt động tiêu hóa và đôi khi được gọi là “bộ não thứ hai”. 

Hệ thần kinh ruột giao tiếp với hệ thần kinh trung ương (Central Nervous System - CNS) thông qua các đường dẫn truyền thần kinh. Não bộ trong đầu và “não bộ” trong đường ruột chứa nhiều loại tế bào thần kinh giống nhau và sử dụng nhiều chất dẫn truyền thần kinh giống nhau để liên lạc. Vì vậy, đường ruột và não bộ liên tục trao đổi thông tin với nhau khi thức ăn di chuyển qua hệ tiêu hóa.

Các tế bào của hệ thần kinh ruột nằm trong lớp niêm mạc đường tiêu hóa giao tiếp với não bộ thông qua hệ thần kinh tự chủ, bộ phận chịu trách nhiệm điều khiển các chức năng sống quan trọng của cơ thể. 

Trong hệ thống này:

• Một nhóm dây thần kinh là hệ thần kinh giao cảm, chịu trách nhiệm cho phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy”, truyền tín hiệu từ đường ruột đến tủy sống rồi lên vùng đáy não. 

• Một nhóm dây thần kinh khác là hệ thần kinh phó giao cảm, truyền tín hiệu từ phần trên của đường tiêu hóa hoặc từ đại tràng thông qua các dây thần kinh vùng xương cùng đến vùng đáy não. 

Quá trình truyền tín hiệu diễn ra theo cả hai chiều. Đường ruột và não bộ sử dụng các chất dẫn truyền thần kinh chung để trao đổi thông tin qua lại.

Hệ thống giao tiếp hai chiều giữa đường ruột và não bộ này giải thích vì sao bạn ngừng ăn khi đã no, bởi các tế bào thần kinh cảm giác trong đường ruột sẽ báo cho não biết rằng dạ dày đã căng đầy. Ngược lại, nó cũng giải thích vì sao sự lo lắng trước một cuộc họp quan trọng có thể khiến bạn mất cảm giác thèm ăn vào bữa sáng, bởi căng thẳng đã kích hoạt phản ứng “chiến đấu hoặc bỏ chạy”, làm giảm sự tiết dịch tiêu hóa và giảm lưu lượng máu đến đường ruột.

Ghi nhận tác quyền và Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Bản quyền © 2025 thuộc Đại học Harvard. Tác phẩm gốc được Harvard Health Publishing biên soạn bằng tiếng Anh. Manulife hoàn toàn chịu trách nhiệm về tính chính xác và sự phù hợp của bản dịch này. Phiên bản tiếng Việt là bản dịch từ nguyên bản tiếng Anh và chỉ nhằm mục đích cung cấp thông tin. Trong trường hợp có bất kỳ sự khác biệt hoặc cách hiểu không rõ ràng nào giữa bản tiếng Việt và bản tiếng Anh, bản tiếng Anh sẽ được ưu tiên áp dụng.